lingwistyka porównawcza
HISTORIA
Początki lingwistyki kontrastywnej (porównawczej) sięgają XVIII i XIX wieku. Rozwijała się ona przede wszystkim w Niemczech. Tematem głównym językoznawstwa historyczno-literackiego była typologia i przekład prajęzyków poprzez ich wzajemne porównywanie. Pierwsze badania dotyczyły fonetyki, morfologii oraz leksyki. Składnia miała wtedy mniejsze znaczenie. Prowadzone badania polegały na próbie identyfikacji języków i ich "charakteru narodowego". Rekonstrukcja prajęzyków przeprowadzona została przez młodogramatyków. W odróżnieniu do językoznawstwa historyczno-porównawczego lingwistyka kontrastywna ma synchroniczny charakter. Zajmuje się ukazaniem podobieństw oraz różnic w zakresie dwóch lub więcej systemów językowych. Korzenie jej sięgają do strukturalizmu lat pięćdziesiątych. Właśnie po zakończeniu II wojny światowej popyt na naukę języków obcych był ogromny i tylko pomógł lingwistyce kontrastywnej w rozwoju. W językoznawstwie współczesnym porównywane są języki na trzech płaszczyznach: morfologicznej, fonetyczno-fonologicznej a także syntaktyczno-semantycznej. Mówi się o lingwistyce kontrastywnej teoretycznej a także stosowanej. Pierwsza zajmuje się podstawowymi założeniami systemów w porównywanych językach. Druga natomiast bada wielojęzyczność, wykorzystanie języków w mediach a także metody i narzędzia do kompetentnego zdobywania informacji zarówno w języku ojczystym jak i docelowym.
RODZAJE
Można wyróżnić następujące typy konfrontacji językowych:
a) unilateralna
L1 (j. ojczysty) → L2 (j docelowy)
W tym przypadku mówimy o jednostronności. Językoznawcze badania unilateralne skupiają się na specyfice jednego języka obcego. Jednak pewne fakty są w języku ojczystym jedynie zasugerowane do momentu gdy dany stan faktyczny nie zostanie w pełni zrozumiany w języku obcym.
b) bilateralna
L1 → ← L2
Konfrontacja dwóch języków prowadzona jest równocześnie. Oba języki traktowane są jako języki wyjściowe a ich struktury jako równie ważne. Dochodzi do tego, że określanie języków jako język ojczysty lub docelowy jest zbędne gdyż oba te języki są tak samo istotne. Metoda ta ma duże znaczenie dla translatoryki.
c) multilateralna
L1 L2
n – nieskończenie wiele
PROBLEM języków
L3 L4...n
Podczas tej konfrontacji badany problem (np. jakaś kategoria gramatyczna) można porównywać na podstawie nieskończonej ilości systemów językowych.
Lingwistyka kontrastywna zajmuje się badaniem związków ekwiwalnecyjnych między językami. Termin ekwiwalencja pochodzi z łacińskiego słowa auquus – równy; gładki oraz valere – wartość. Ekwiwalencja stosowana jest w translatoryce jako sporne i nieprecyzyjne określenie dla połączenie między tekstem wyjściowym i docelowym. W językoznawstwie chodzi o określoną analogię w strukturach wielu języków.
Otto Kade prezentuje system czterech typów zależności ekwiwalencyjnych (por. Kade Otto 1968):
1. ekwiwalencja całkowita
wyrażenie w jęz. wyjściowym → wyrażenie w jęz. docelowym
niem. Peter pl. Piotr
W tym przypadku mówi się o odpowiedniku 1:1.
2. ekwiwalencja fakultatywna
a) dywersyfikacja
wyrażenie w jęz. docelowym
(der Frühling)
wyrażenie w jęz. wyjściowym wyrażenie w jęz. docelowym
(wiosna) (das Frühjahr)
wyrażenie w jęz. docelowym
(der Lenz)
Mówimy tu o odpowiedniku 1:do wielu.
b) neutralizacja
wyrażenie w jęz. docelowym
(das Auto) wyrażenie w jęz. wyjściowym
wyrażenie w jęz. docelowym (samochód)
(der Wagen)
3. ekwiwalencja aproksymatywna
wyrażenie w jęz. wyjściowym → wyrażenie w jęz. docelowym
(das Haus) (luka znaczeniowa) (dom)
Tę ekwiwalencje uważa się za odpowiednik wiele:1. Niemieckie wyrażenie das Haus posiada jedynie jedno znaczenie: budynek, polski odpowiednik natomiast może zostać wielorako zrozumiany: dom, rodzina.
4. ekwiwalencja zerowa
wyrażenie w jęz. wyjściowym → brak odpowiednika
(niem. Jugendweihe) (Ø)
Jest to odpowiednik 1:0. Sytuacja ta ma miejsce wtedy, gdy w nie ma odpowiednika dla wyrażenia z języka wyjściowego w języku docelowym.
W odróżnieniu do tych czterech typów ekwiwalencji według Otto Kade, Werner Koller (por. http://www.china.uni-bonn.de/_schrift/referate/Analyse.htm,26.04.2007) wyróżnił ich pięć:
-
ekwiwalencja denotatywna – ten rodzaj ekwiwalencji ma miejsce wtedy, gdy tekst docelowy przedstawia ten sam pozajęzykowy stan rzeczy, co tekst wyjściowy (por. http://de.wikipedia.org/wiki/Translatologie,08.05.2007;
-
ekwiwalencja konotatywna – słowa prócz znaczenia bezpośredniego, mają również ukryte inne znaczenia. Właśnie one są badane przez ekwiwalencję konotatywną;
-
ekwiwalencja normatywna – dotyczy ona formalnych zapisów językowych. Każdy język ma swoje określone formalne wymagania co do konkretnych struktur, które uzależnione są od siebie kulturowo;
-
ekwiwalencja pragmatyczna – do tej ekwiwalencji dochodzi wtedy, gdy porównywane teksty spełniają tę samą funkcję;
-
ekwiwalencja formalno-estetyczna – dotyczy ona konfiguracji tekstu.